Wskazówki jak chronić przyrodę

 

JAKIMI SPOSOBAMI MOŻNA CHRONIĆ PRZYRODĘ

Odpowiedź na to pytanie nie jest trudna dla osób zajmujących się tym problemem na co dzień, ale już niekoniecznie dla kogoś innego, kto dawno opuścił szkolne mury, a teraz chciałby przypomnieć sobie podstawowe zagadnienia z tego zakresu. Aktualnie przyjmuje się kilka kryteriów, na których podstawie wyróżnia się sposoby ochrony przyrody. Do tych kryteriów należą: miejsce działań ochronnych, zakres chronionych elementów przyrody, stopień ingerencji człowieka w ekosystemy, a także gospodarcze wykorzystywanie przyrody.

Ochrona in situ i ex situ

jeziorko2Odnośnie do pierwszego z wymienionych kryteriów - ochrona jest realizowana w naturalnym środowisku występowania zagrożonego gatunku czy też elementów przyrody nieożywionej. Jest wtedy określana jako ochrona in situ (łac. in situ - w miejscu). Zdarza się, że dochodzi do zaniku określonych gatunków w ich naturalnych siedliskach. Wtedy szanse przywrócenia tych gatunków w miejscu ich bytowania stwarza tzw. ochrona ex situ (łac. ex situ - poza miejscem). Jest to możliwe dzięki działalności ogrodów botanicznych, zoologicznych i ośrodków hodowlanych, gdzie w odpowiednich warunkach organizmy te są rozmnażane. Dzięki hodowli jest możliwa odbudowa populacji gatunku, który został wyniszczony w naturze poprzez działania człowieka (np. prowadzące do zmian środowiska ich życia). Taką odbudowę gatunku nazywa się restytucją. Pomyślny rozród umożliwia przywrócenie gatunku naturze, jeśli tylko warunki środowiskowe temu sprzyjają. Taki proces to reintrodukcja. W Polsce dokonano restytucji, a w konsekwencji reintrodukcji m. in. żubra nizinnego i bobra europejskiego, a także jodły pospolitej. Niestety, powrót małża skójki perłorodnej do wód potoków polskiej części Sudetów nie powiódł się, chociaż znacząco poprawił się stan czystości tych wód. Ochronie ex situ mogą podlegać też obiekty przyrody nieożywionej, np. skamieliny, które mogą zachować się w muzeach lub na uczelniach.

Ochrona indywidualna, gatunkowa i obszarowa

sowyNajwyższy zakres ochrony odnosi się do pojedynczych przedstawicieli określonego gatunku (niekoniecznie zagrożonego) bądź obiektu przyrody nieożywionej. Przykładem mogą być szczególne okazy drzew, które wyróżniają się rozmiarami, wiekiem czy nietypową formą. Podlegają one specjalnej konserwacji, a ich najbliższe otoczenie nie powinno ulegać przekształceniu. Martwymi chronionymi elementami przyrody są często głazy narzutowe. Ochronie indywidualnej mogą podlegać też niewielkie fragmenty ekosystemów, cenne ze względu na bioróżnorodność, w tym stanowiska rzadkich gatunków. Istotne dla tej ochrony jest zapewnienie stabilnego otoczenia.

Ochroną gatunkową obejmuje się wszystkie osobniki danego gatunku, przeważnie ginącego bądź żyjącego w niewielu miejscach. Zachowuje się wtedy niezmienione miejsca ich bytowania, a także bliskie sąsiedztwo tych miejsc.

Ochrona obszarowa pozwala na zachowanie terenów o szczególnych walorach przyrodniczych w naturalnym stanie. Nierzadko można na nich prześledzić takie procesy jak sukcesja ekologiczna (stopniowe przekształcanie jednego ekosystemu w inny) i ewolucja biologiczna. Zakres tej postaci ochrony dostosowuje się do wymagań chronionego ekosystemu.

Ochrona bierna i czynna

zabaCzłowiek może w różnym stopniu ingerować w to, co dzieje się w ekosystemach. Z tego względu wyróżnia się dwa sposoby ochrony: bierny i czynny. Pierwszy z nich (zwany też konserwatorskim) zakłada brak ingerencji w przyrodę przy jednoczesnym chronieniu danego obszaru przed wpływami zewnętrznymi. Ochrona ta nie zawsze może być skuteczna, ponieważ trudno chronić taki obszar przed zanieczyszczeniami (przemieszczają się swobodnie), zmianami klimatycznymi czy pojawieniem się obcych gatunków (migracje, inwazje). Ochronę bierną stosuje się w rezerwatach i w parkach narodowych.

Drugi sposób (inaczej aktywny) łączy się ze stosowaniem zabiegów, których celem jest zachowanie całego ekosystemu lub przywrócenie właściwej liczebności określonych gatunków (np. przez reintrodukcję), które w nim występują. Ochrona czynna dotyczy szczególnie biocenoz, które zaistniały w efekcie długotrwałego oddziaływania człowieka lub są zagrożone przez zanieczyszczenia powstałe w ich sąsiedztwie czy też przez inne zmiany środowiskowe naruszające ich naturalność. Ochrona czynna umożliwia m. in. zachowanie wartościowych ekosystemów trawiastych poprzez wypas czy koszenie (hamują one sukcesję ekologiczną -zarastanie) lub stanowisk ptaków związanych z wodami (częściowe koszenie podmokłych łąk czy trzcinowisk).

Ochrona częściowa i ścisła

jeziorko1Różne formy ingerencji człowieka w przyrodę są dozwolone na obszarach objętych ochroną częściową. Można na nich prowadzić niektóre działania, takie jak turystyka i gospodarka leśna. W odniesieniu do gatunków podlegających takiej ochronie obowiązują okresy ochronne (czas rozrodu), a jednocześnie dopuszcza się pozyskiwanie pewnej liczby osobników do celów użytkowych (np. łowiectwa) bądź do badań naukowych. W Polsce częściowo chroniony jest spośród zwierząt ślimak winniczek (osobniki odpowiedniej wielkości można zbierać tylko w maju), a z roślin - grzybień biały w naturalnych miejscach jego występowania (bywa też hodowany).

Wymienione sposoby działań ochronnych mają na celu zachowanie różnorodności biologicznej na wszystkich jej poziomach (ekosystemowym, gatunkowym, genetycznym), równowagi i ciągłości istnienia ekosystemów oraz odpowiedniego stanu zasobów i składników przyrody. Równie istotne jest kształtowanie proekologicznych postaw społecznych i przyjaznego stosunku do przyrody.

Piotr Tadeusz Kąkol